75.
Ο πιο πονηρός βλάκας είναι ο σοβαρός. Το υστερικά τυπικό και λιγόλογο ανθρωπάκι που οχυρώνεται καχύποπτο προς όλους πίσω από ένα προσωπείο σοβαρότητας και σπουδαιότητας. Αυτή η μάρκα πονηρών βουλώνει τρύπες∙ πάντα κάπου θα διοριστούν πρόεδροι, διοικητές, βιτρίνα για να κάνουν από πίσω τα τσακάλια τη δουλειά τους. Ένας τέτοιος έφτασε να γίνει και πρωθυπουργός∙ δεν διέθετε καμία έμφυτη κοινωνική επιρροή (λάμψη, ευφυΐα, παράστημα, γοητεία, ευφράδεια), σιχαινόταν τη συνάφεια με τον κόσμο (μετά τις αναγκαστικές χειραψίες είχε στο αυτοκίνητο ένα μπουκαλάκι οινόπνευμα για να απολυμαίνει τα χέρια του) και ήταν τόσο σοβαρός, που γινόταν αστείος. Όμως δεν χρειαζόταν να πείσει ο ίδιος για τίποτα, τη δουλειά είχαν αναλάβει εργολαβία τα κανάλια και οι εφημερίδες∙ και όποτε το επιχειρούσε, το σαθρό και ολίγιστο μέσα του τον εξέθεταν. Αλησμόνητη είναι η σκηνή του εν λόγω όταν μετά τους σεισμούς του 1999 πήγε με τις κάμερες να επισκεφθεί τους καταυλισμούς των σεισμόπληκτων∙ κοίταξε ξινά τα παιδάκια που πλατσούριζαν ξυπόλυτα στις λάσπες ανάμεσα στα κοντέινερ και, κάνοντας προσπάθεια να φερθεί ανθρώπινα, τα ρώτησε: «Πού είναι πιο καλά, εδώ ή στο σπίτι;».-
76.
Οι νέοι δεν είναι ακόμα έξυπνοι.Μπορεί σε ένα ποσοστό τους να είναι προικισμένοι και πολλά υποσχόμενοι, αλλά έξυπνοι με την πλήρη έννοια δεν είναι. Καθώς ο εγκέφαλος είναι ακόμα υπό διαμόρφωση και διανύουν το στάδιο της πρωταρχικής πρόσληψης και της γνωστικής εμπειρίας, είναι τόσο παρορμητικοί και ευμετάβλητοι, που το μόνο σταθερό τους γνώρισμα είναι οι αντιφάσεις τους∙ ιδίως στην εφηβεία αγκομαχάνε μεταξύ έπους και φάρσας. Δεν υπάρχει σοβαρός ενήλικος που, αναπολώντας τα νεανικά του στραβοπατήματα, να μην ομολογεί πως «είχε τα μυαλά πάνω απ' το κεφάλι», «ήταν νέος και δεν ήξερε», «δεν είχε πήξει το μυαλό του» ή «σκεφτόταν με το κάτω κεφάλι». Ακόμα και ο σαρακοφαγωμένος νομοθέτης δίνει ελαφρυντικά στην εφηβική και μετεφηβική παραβατικότητα, αναγνωρίζοντας το «αφρισμένο κύμα» μέσα τους που τους ρίχνει διαρκώς στα βράχια. Πάντως, όσοι «ανησυχούν» για τους νέους είναι απλώς χοντροκέφαλοι: ο νέος που προσαρμόζεται πρόθυμα στην κρατούσα λογική δεν είναι καλό σημάδι∙ το ανησυχητικό δεν είναι οι «συγκρούσεις», αλλά η απουσία τους.
-
77.
Η πολλή αγάπη για τους νέους είναι ύποπτη. Η αφόρητη κολακεία της νεολαίας από κάποιους αυτόκλητους συνηγόρους της υποκρύπτει κατά κανόνα απολύτως αισχρά κίνητρα∙ όλοι κάτι επιδιώκουν να τους αρπάξουν. Εδώ κολλάει το «τι αγάπη, τι απάτη». Οι νέοι που σαν νέοι «τα θέλουν όλα, τώρα» αποτελούν το κυρίως target group (κοινό-στόχος) για κόμματα, θρησκείες, κάστες, οργανώσεις, καλλιτέχνες και βιομηχανίες τσιγάρων, ρούχων, ποτών, θεάματος, αυτοκινήτων κ.λπ. Αν τους κερδίσεις από τα νοητικά σπάργανα, δημιουργείς το συναισθηματικό υπόβαθρο ταύτισης και έχεις δεμένους πελάτες για χρόνια. Άσε που κερδίζοντας τη νεολαία ψήνεις και τους μεγαλύτερους, που σπεύδουν να τη μιμηθούν∙ όλοι θέλουν να φαίνονται και να αισθάνονται νέοι, έστω και καπνίζοντας την ίδια μάρκα τσιγάρου με την πιτσιρικαρία. Κανονικά η νεολαία θα έπρεπε να έχει στην πρόγκα όλους αυτούς τους καμποτίνους που σκίζονται δημοσίως για πάρτη της∙ όμως νέοι είναι ακόμα και, παρότι «τα ξέρουν όλα» (Όσκαρ Ουάιλντ), τσιμπάνε με τους κόλακες.-
78.
Το διαρκές ανθρώπινο παραμύθι θέλει το μυαλό να βγαίνει νικητής σε κάθε δοκιμασία∙ καμία δύναμη δεν μπορεί να παραβληθεί στην ευφυΐα και το θάρρος. Το μυαλό κατατροπώνει και τους πιο δυνατούς των δυνατών: ο Δαβίδ νικάει με μια απλή σφεντόνα τον Γολιάθ, ο Οδυσσέας μεθάει και τυφλώνει τον Κύκλωπα, ο Τζακ γκρεμίζει από τη φασολιά τον Γίγαντα και το βασιλόπουλο σκοτώνει πάντα τον δράκο. Τη λαϊκή βεβαιότητα πως το μυαλό βρίσκει οπωσδήποτε τις λύσεις, «αν κλείσει μια πόρτα θ' ανοίξουν δέκα παράθυρα», μοιράζονται οι λόγιοι, «εκεί που η ζωή ορθώνει ένα εμπόδιο, η ευφυΐα ανοίγει δίοδο» (Προυστ), και οι ανατολικές φιλοσοφίες της μόδας περί αυτοσυγκέντρωσης, θετικής σκέψης, θετικής ενέργειας και λοιπά φακιριλίκια. Αυτό που δεν έχει πλήρως αποτιμηθεί είναι η σχέση νου και σώματος (η αλληλεπίδραση περιεχομένου και περιέχοντος), παρότι μια σειρά σωματικές ασθένειες χαρακτηρίζονται ήδη ως ψυχοσωματικές. Η εμφάνιση του placebo (ψεύτικο χάπι) και η (ανύπαρκτη) δράση του που εξαφανίζει τα συμπτώματα ασθενειών θέτει νέα ερωτήματα και επαναφέρει πιο ενδιαφέρον το παλιό «δεν έχεις τίποτα, όλα είναι στο μυαλό σου».78.
-
79.
Ένα απωθητικό είδος ζωντόβολου είναι ο «βλάκας σε αποστολή». Ο καζάνας δικαστής, καθηγητής, αστυνομικός, δημοσιογράφος, ιερωμένος, κομματικό στέλεχος, κρατικός υπάλληλος που δίκην σταυροφόρου και ζηλωτή κομπάζει ότι εν ονόματι του λαού, του θεού, της δικαιοσύνης, του κόμματος, του, του, του, «δεν χαρίζεται ούτε στη μάνα του», «στον αδερφό του», «στην Παναγία την ίδια». Στην περίπτωση που δεν είναι κάποιος πίπιζας που ψεύδεται, είναι πραγματικά επικίνδυνος∙ όχι μόνο γιατί κατά κανόνα οι πιο άτεγκτοι είναι οι μεγαλύτεροι παλιάνθρωποι, αλλά κυρίως γιατί το άκαμπτο, το απόλυτο, είναι πάνω απ' όλα άδικο: jus summum saepe summa est malitia (το απόλυτο δίκιο αποτελεί απόλυτη αδικία). Μια μικρή δόση παραλογισμού είναι απαραίτητη για την κοινωνική ισορροπία∙ είναι η λίπανση που διευκολύνει τα γρανάζια, όπως οι νόμοι της οικονομίας λειτουργούν καλύτερα με ένα μικρό ποσοστό παραοικονομίας. Το είπε και ο υπεράνω υποψίας πρόεδρος Λίνκολν: «Οι σοβαρές αρχές μπορούν και πρέπει να είναι εύκαμπτες».-
80.
Ο βλάκας δεν χωράει στην πραγματικότητα. Το δίποδο είναι το μοναδικό ον που ξέρει ότι υπάρχει και ξέρει ότι θα πεθάνει∙ το λειψό μυαλό «πόση αλήθεια μπορεί να αντέξει;». Δεν μπορεί να δώσει ούτε να δεχτεί εξηγήσεις για το πεπερασμένο της ύπαρξης και συνήθως αγκιστρώνεται σε κάτι που υπερβαίνει την εγκόσμια τάξη∙ σε κάποιο θεό, σε μια ανώτερη δύναμη ή στο σύμπαν που συνωμοτεί για χάρη του. Η ευπιστία του κουφιοκεφαλάκη είναι παροιμιώδης: γοητεύεται, αναπαράγει ή εφευρίσκει ο ίδιος θρησκευτικά θαύματα, οράματα, εξωγήινα όντα, μετεμψυχώσεις, μεταλλαγμένους, λείψανα αγίων, τσαγιέρες που περιστρέφονται στο Διάστημα, προϊστορικούς γίγαντες, νεράιδες, λυκάνθρωπους, ψυχές που βουρλίζονται γύρω μας. Και βέβαια είναι πρώτος πελάτης για κάθε είδους τσαρλατάνους και απατεώνες που ρίχνουν τα χαρτιά, βλέπουν το φλιτζάνι, διαβάζουν τα άστρα, κάνουν μαγιολίκια, λένε τη μοίρα (μέλλον), ρυθμίζουν το φενγκ σούι, δίνουν θετική ενέργεια, διαβάζουν ευχές και μυστικά βιβλία, αλλά στην πραγματικότητα διαβάζουν τη φάτσα του ηλίθιου που έχουν απέναντι τους για να γραδάρουν τη βλακεία που κουβαλάει και να του κόψουν το ανάλογο κοστούμι.-
81.
Το μυαλό δουλεύει κι ανάποδα.Το ξέρουν κι οι μπάτσοι, που μπορεί να μη χαρίζονται στα τσιράκια, αλλά αναζητούν πάντα τον «εγκέφαλο» πίσω από κάθε πολυπλόκαμη εγκληματική ενέργεια (και οι δικαστές τού φυλάνε την πιο βαριά ποινή). Αυτός είναι ο μεγάλος κίνδυνος και όχι οι αναλώσιμοι πιστολέρο του∙ εκτελεστικά όργανα θα υπάρχουν πάντα, μα μόνο ο «ιθύνων νους» μπορεί να μηχανευτεί μεγάλες δουλειές. Τη χαώδη διαφορά μεταξύ εγκεφάλου και εκτελεστών βλέπουμε στην Υπόθεση ΤόμαςΚράουν (την παλιά ταινία, όχι τη σούπα βερσιόν της). Ο Στιβ Μακ Κουίν προσλαμβάνει πέντε μούτρα της πιάτσας και τα καθοδηγεί στη ληστεία μιας τράπεζας για λογαριασμό του, χωρίς ποτέ να τον έχουν αντικρίσει. Πρόκειται για ένα υπόδειγμα ζωντανής σκακιέρας: τους κινεί με μαεστρία και από απόσταση σαν πιόνια, έχοντας προβλέψει όλες τις πιθανές αντιδράσεις των φρουρών της τράπεζας όσο και των εν συνεχεία αστυνομικών ερευνών για τον εντοπισμό του. Έτσι, όταν στο αστυνομικό τμήμα τον φέρνουν σε αντιπαράσταση με ένα πιόνι του που «έσπασε», εκείνο δεν τον αναγνωρίζει για να τον καρφώσει.
-
82.
Το μυαλό είναι ξυράφι.Όσο το ακονίζεις τόσο κόβει κι η κόψη του γίνεται «αθέρας» (λεπτότατη), κατά την παλιά έκφραση. Εδώ έγκειται και η διαφορά του έξυπνου από τον καλλιεργημένο∙ αρχικά μπορεί να διαθέτουν ανάλογη νοητική δωρεά, καταλήγουν όμως να απέχουν ποιοτικά. Ο έξυπνος και ικανός μαθαίνει τα θεωρητικά και τα πρακτικά της δουλειάς του, παρακολουθεί τις εξελίξεις και, αν δεν καταντήσει στυγνή χρηματομηχανή, είναι ευλογία να συνεργάζεσαι με κάποιον που δεν έχει μόνο Μάστερ αλλά και το μυαλό στη θέση του. Ο καλλιεργημένος δεν περιορίστηκε στην ύλη των όποιων σπουδών του και τα χρηστικά για να κερδίσει χρήματα ή κοινωνικό κύρος, αλλά έκανε το μεγάλο ποιοτικό άλμα: ξέφυγε από το αναγκαίο. Με πάθος, μελέτη και αγάπη «ψάχτηκε» εντός του και γύρω του και απόκτησε ευρύτερη παιδεία και «δική του» πρωτογενή σκέψη, ώστε να βλέπει κάτω από την επιφάνεια των πραγμάτων, να εντοπίζει βαθύτερα αίτια. Γιατί η καλλιέργεια (κουλτούρα) δεν είναι συσσώρευση γνώσης, αλλά το απόσταγμα της ή, όπως το έθεσε ο Μαλρό, «είναι αυτό που μένει όταν ξεχάσεις όσα έμαθες».
-
83.
Ο κοινός νους υπάρχει.Είναι αυτός που ξέρει όσα οφείλουν όλοι να ξέρουν, τα βασικά της κοινής εμπειρίας: τα μαθήματα που πήρε από νήπιο, τις ικανότητες που ανέπτυξε, τα παθήματα, τις πρακτικές λύσεις, τις αναγκαίες ισορροπίες, τις κοινοτοπίες, τις φοβίες, τις προκαταλήψεις, τις αυτοματοποιημένες συμπεριφορές και ενέργειες, τους κανόνες και τις εξαιρέσεις των κανόνων. Ο κοινός νους είναι οι ράγες που πάνω τους ρολάρει η κοινωνία, γιατί μπορεί να μην είναι για παραπάνω πράγματα, αλλά τουλάχιστον στα πρακτικά και στα αναγκαία δεν ρέπει σε απανωτές βλακείες και χοντράδες. Ανάμεσα στις χιλιάδες κωθώνια της ΟΛΜΕ, του Δικηγορικού Συλλόγου, του ΙΚΑ, της ΕΣΗΕΑ, της ΑΔΕΔΥ, του ΕΣΥ, της Ένωσης Συγγραφέων, του Ιατρικού Συλλόγου, των Πανεπιστημιακών, του Δικαστικού Σώματος, της Αστυνομίας και άλλων σου φαίνεται ανέλπιστο όταν ανακαλύπτεις κάποιον άνθρωπο με «κοινό νου» για να συνεννοηθείς, σου προκαλεί τέτοιο αίσθημα ανακούφισης, που φαντάζει στα μάτια σου «διάνοια».
-
84.
Κοινή Γνώμη δεν υπάρχει.84.
Οι απλοί άνθρωποι δεν επιτρέπεται να έχουν δική τους γνώμη∙ οι από πάνω τους έχουν αφαιρέσει κάθε δυνατότητα, αλλιώς ποιος θα μπορούσε να κουμαντάρει έναν κόσμο που ο καθένας λέει το κοντό του και το μακρύ του. Το αλάλιασμα του πόπολου είναι δουλειά των κομμάτων, αφού «πολιτική είναι η τέχνη να εμποδίζεις τους ανθρώπους να μπλέκονται σε όσα τους αφορούν» (Πολ Βαλερί), με πανίσχυρους αρωγούς τα ΜΜΕ, που διαχειρίζονται νυχθημερόν φόβους, προκαταλήψεις, στερεότυπα και συνήθειες∙ πες πες τα ίδια πράγματα ο κόσμος όχι μόνο επηρεάζεται βαθιά, αλλά καταλήγει να τα εγκολπώνεται ως δικές του κρίσεις και πεποιθήσεις. Συμβαίνει πλέον παντού αυτό που είπε ο Μέιλερ: «την αποβλάκωση του λαού που δεν πέτυχε επί 70 χρόνια η σοβιετική ηγεσία με την καταπίεση, την πέτυχαν τα ΜΜΕ στην Αμερική». Έτσι, η Κοινή Γνώμη δεν είναι τίποτα άλλο από μια «συνήχηση» αδαών, όπως λέγεται στη μουσική η ταυτόχρονη συνύπαρξη πολλών διαφορετικών ήχων (οργάνων) που παράγουν ένα συγκεκριμένο και προσχεδιασμένο άκουσμα. Και φυσικά ένα πρώτης τάξεως ηρεμιστικό των αμνών είναι η φενάκη της ψήφου∙ μόνο που η επιλογή είναι προκαθορισμένη στο δίλημμα: κρύα ή ζεστά σκατά.
-
85.
Οι μεταμφιέσεις του βλάκα είναι άπειρες. Έτσι κι αλλιώς, ο κόσμος ολόκληρος είναι ένας χορός μεταμφιεσμένων, καθένας υποδύεται κάτι άλλο από αυτό που πραγματικά είναι∙ «δώστε του μια μάσκα και θα σας πει την αλήθεια» (Ουάιλντ). Ο άνθρωπος αδυνατεί να καταλάβει τον άλλο άνθρωπο, ακόμα κι αν τον γνωρίζει καιρό. Δεν είναι απλώς θέμα νοημοσύνης, μας λείπουν οι απαραίτητες παραστάσεις∙ όπως οι άνθρωποι της πόλης που όταν βρεθούν στην ύπαιθρο δεν μπορούν να αναγνωρίσουν δέντρα και φυτά. Το παιδί μεγαλώνει ανάμεσα στα πρόσωπα της οικογένειας και στη συνέχεια σε ένα στενό και ασφαλή κύκλο ομοίων του για σπουδές και δουλειά. Δεν έχει τις ευκαιρίες να συναναστραφεί πρόσωπα διαφορετικής κοινωνικής προέλευσης και διαδρομής που θα το προίκιζαν με διαφορετικές εμπειρίες και κάποιες χρήσιμες δόσεις ανθρωπογνωσίας∙ γι' αυτό είναι ευάλωτο στη βλακεία, την υποκρισία, την πονηριά και την απάτη. Συνήθως στραβωνόμαστε από επιφανειακά και δευτερεύοντα γνωρίσματα και πάντα εκ των υστέρων ανακαλύπτουμε την αληθινή φύση του άλλου∙ μέχρι σημείου να παίρνει χρόνια για να καταλάβεις ότι παντρεύτηκες ανίκανο άντρα ή παρδαλή γυναίκα.85.
-
86.
Το ανθρώπινο πορτρέτο είναι το πρόσωπο. Το πρόσωπο μιλάει για μας ακόμα κι αν δεν ανοίξει το στόμα του∙ κι έτσι και το ανοίξει τα είπε όλα. Γι' αυτό η πιο συνετή πράξη του ηλίθιου θα ήταν να κρύβει λόγια∙ όσο μιλάει τόσο εκτίθεται. Για τον καιρό να σου λέει, τα στοιχεία του σου δίνει∙ «διάνοια και λόγος ταυτόν» (η σκέψη και ο λόγος είναι το ίδιο πράγμα) ή, όπως λένε οι Άγγλοι, τον γάιδαρο τον γνωρίζεις απ' τα αυτιά και τον βλάκα απ' τα λόγια. Με τη φάτσα του άλλου, γράμμα ανοιχτό μπροστά μας, θα έπρεπε να μυριζόμαστε αμέσως τι καπνό φουμάρει∙ το βιογραφικό του και οι διαθέσεις του είναι γραμμένα στη μούρη του. Αλλά ποιος να το διαβάσει· περισσότερες δυνατότητες ανθρωπογνωσίας έχει ο θυρωρός από τον νομπελίστα. Στην ανθρωπογνωσία δεν πιάνουμε ούτε τη βάση και πέφτουμε διαρκώς έξω για το πραγματικό ποιόν του άλλου. Συλλαμβανόμαστε πάντα αδιάβαστοι και καταφεύγουμε στα γνωστά «δεν το περίμενα από αυτόν», «δεν φαινόταν τέτοιος» ή του χρεώνουμε κάτι που δεν έχει συμβεί: «άλλαξε», «δεν είναι αυτός που ήταν». Τίποτα δεν άλλαξε, μπαμ έκανε, μόνο που εσύ δεν το έβλεπες.86.
-
87.
Το πρόσωπο μας αντιπροσωπεύει.Δίνει την περίφημη «πρώτη εντύπωση», που συνήθως είναι και η τελευταία∙ αν κάποιος μας φάνηκε εξαρχής «συμπαθητικός», «μάπας», «γοητευτικός», «πονηρός», «ξύπνιος», αυτό δύσκολα ανασκευάζεται. Όταν αναφερόμαστε στην «προσωπικότητα» κάποιου, εννοούμε το περιεχόμενο του κεφαλιού του και τα κυρίαρχα ψυχικά του γνωρίσματα, που κατά κανόνα αντανακλώνται στο πρόσωπο: βλακεία, εξυπνάδα, στριμμάδα, μιζέρια, κακότητα, αγαθοσύνη εγγράφονται ανεξίτηλα. Το μέσα μας βγαίνει στη μούρη μας με τρόπο αδιάψευστο∙ «οία μορφή, τοιάδε ψυχή» εκκλησιαστικά ή «κόψε φάτσα και βγάλε συμπέρασμα» λαϊκά. Και επειδή το μέσα μας δεν παίρνει εύκολα γιατρειά (ακόμα δεν εφευρέθηκαν «κοιλιακοί» για το μυαλό και αναβολικά ταχείας καλλιέργειας), είναι αυτό που «είναι και φαίνεται», όλο και περισσότεροι καταφεύγουν στην εμβαλωματική λύση να βελτιώσουν το σώμα τους. Όμως η προσωπικότητα δεν είναι σωματική, πάντα «το πρόσωπο είναι σπαθί» και κερδίζει ή χάνει για λογαριασμό του συνόλου· απλώς, στο γυμναστήριο ο σύγχρονος ηλίθιος πλησιάζει το ιδανικό του.
-
88.
Μόνο οι περπατημένοι σού βγάζουν ακτινογραφία. Οι αρχαίοι θεωρούσαν πιο ολοκληρωμένο άνθρωπο τον «δοκιμασμένο», τον ψημένο σε πολλά∙ «προάγει γαρ η των πραγμάτων εμπειρία». Και για τον Άντλερ, που ξόδεψε μια ζωή στην «Ανθρωπογνωσία» του, πιο έγκυρος ανθρωπογνώστης, ακόμα και από τους ειδικούς, είναι ο «μετανοημένος αμαρτωλός», αυτός που έζησε τη νεκρανάσταση: κολύμπησε για καιρό στον κοινωνικό βυθό και κατόρθωσε να βγει πάλι στην επιφάνεια. Έχει γνωρίσει τη ζωή από όλες τις πλευρές, πέρασε τα καβδιανά δίκρανα και έχει σπουδάσει την ανθρώπινη φύση απ' την ανάποδη κι απ' την καλή. Είναι «παθός-μαθός» γιατί απλούστατα «αν δεν πάθεις, δεν θα μάθεις». (Η αντίστροφη πορεία δεν είναι το ίδιο∙ αυτός που γεννήθηκε με το χρυσό κουτάλι στο στόμα δεν ξεπέφτει αυτοβούλως∙ απ' τα ψηλά στα χαμηλά υπάρχει πάντα κάποιο δράμα πίσω.) Τον «πολύτροπον», τον ξεσκολισμένο στο ανθρώπινο αλισβερίσι δεν τον γελάς με αλεπουδιές∙ «έχουν δει πολλά τα μάτια του», παίζει στα δάχτυλα τη λεγόμενη «εξωλεκτική επικοινωνία» (βλέμμα, φωνή, κίνηση) και σου πήρε μέτρα με τη μία.-
ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ - Εγχειρίδιο Βλακείας
-
0 σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου